Duru
New member
Emine Hanım, Deniz'i tezgâhın yanına çağırdı.
- Hadi bakalım, şimdi sen de dene.
Deniz önlüğünü taktı. Önüne un serpilmiş bir tahta konuldu. Hamur açmayı çocukken babaannesinin yanında birkaç kez denemişti ama yıllardır eline oklava almamıştı.
İlk hamur parçasını gereğinden kalın açtı. İkinci parçayı ise fazla inceltti. Emine Hanım gülerek müdahale etti.
- Yemek yapmak bazen yazı yazmaya benzer. İlk cümlede her şeyi anlatmaya kalkarsan metin ağırlaşır. Hamuru da ne çok kalın ne çok ince bırakacaksın.
Murat uzaktan seslendi:
- Bir de her parçanın yaklaşık aynı büyüklükte olması gerekiyor. Yoksa bazıları önce pişer, bazıları geride kalır.
- Bak, dedi Emine Hanım, - oğlumun hesabı burada işe yarıyor. Ama hamurun kıvamını yalnızca cetvelle ölçemezsin. Elinin ne söylediğini de dinleyeceksin.
Deniz bu kez dikkatini parmaklarının arasındaki hamura verdi. Unun kuru dokusu, hamurun esnekliği ve oklavanın tahtaya değdiğinde çıkardığı hafif ses, tarifin yazılı olmayan tarafını gösteriyordu.
Geleneksel mutfak bilgisinin önemli bir bölümü işte böyle aktarılır. Ölçüler yazılı tariflerde yer alabilir; fakat hamurun kıvamını anlamak, pişme süresini gözlemlemek, ateşi ayarlamak ve malzemenin değişimine uyum sağlamak çoğu zaman deneyimle öğrenilir. Bu bilgi yalnızca kadınların ya da yalnızca erkeklerin taşıdığı bir beceri değildir. Her kuşaktan insanın öğrenebileceği, paylaşabileceği bir birikimdir.
Safranbolu gibi tarihî dokusunu koruyan bir şehirde yemek yapmak, insanı geçmişin gündelik yaşamına yaklaştırır. Konakların mimarisi bize ailelerin nasıl yaşadığını düşündürürken mutfak gelenekleri de insanların nasıl beslendiğini, misafir ağırladığını ve emeği nasıl paylaştığını anlamamıza yardımcı olur.
Deniz, hamurun içine harcı yerleştirip kenarlarını kapatmaya çalıştı. İlk denemesi tam kapanmadı.
- Bu da açıldı, dedi.
- O zaman neden açıldığını bulacağız, diye cevap verdi Murat. - Harcı fazla koymuş olabilirsin ya da kenarları yeterince kapatmamışsındır. Önce sebebi bulalım.
Emine Hanım ise Deniz'in elini inceledi.
- Bir de acele etmiş olabilirsin. İnsan yeni bir şey öğrenirken hata yapmaktan korktuğunda hareketleri sertleşiyor. Biraz yavaşla.
Deniz yeniden denedi. Bu kez hamur düzgün kapandı.
İşte o an, peruhi yalnızca bir tarif olmaktan çıktı. Bir yanda sorunun nedenini araştırmak, diğer yanda öğrenen kişinin heyecanını anlamak vardı. İki yaklaşım aynı işi farklı yönlerden kolaylaştırıyordu.
Sizce aile büyüklerinden öğrendiğiniz bir beceride sizi en çok geliştiren şey neydi: Size yapılan açıklamalar mı, birlikte geçirilen zaman mı, yoksa hata yapıp yeniden denemek mi?
Yazma
5. BÖLÜM: PERUHİNİN ASIL SIRRI, YOĞURTLU İÇİNDE
Deniz, hamur işini bitirdiğinde Emine Hanım hazırladığı küçük hamur parçalarını tezgâhın üzerine dizdi. Ardından bir kâse süzme yoğurt getirdi. İçine ince kıyılmış nane ekleyerek karıştırmaya başladı.
Deniz şaşırdı.
- Ben peruhi denince mantı gibi kıymalı bir yemek bekliyordum. İçinde kıyma olmayacak mı?
Emine Hanım başını salladı.
- Safranbolu'nun geleneksel perohisi, bazı kaynaklarda perohi olarak da yazılır, yoğurtlu içiyle bilinir. Mantı hamurunu açarız, kareler keseriz, süzme yoğurtla naneyi karıştırıp içine koyarız. Sonra üçgen biçiminde kapatıp kaynar suda haşlarız. Üzerine de tereyağı dökeriz. Her evin kendine özgü küçük ayrıntıları olabilir ama bu yemeği tanımak istiyorsan önce yöredeki temel tarifi öğrenmelisin.
Deniz, defterindeki eski notu sildi. Daha önce öğrendiği genel mantı benzetmesinin, yemeğin asıl özelliğini gölgede bırakabileceğini fark etti.
Murat söze karıştı:
- Bir yemeği tanıtırken yanlış bilgi vermemek önemli. İnsanlar buraya peruhi yemeye geliyor. Onlara sıradan bir mantı sunarsak Safranbolu'nun kendine özgü lezzetini anlatmış olmayız.
Emine Hanım ise başka bir noktaya dikkat çekti.
- Bir de tarifin yalnızca malzemelerini saymakla bitmiyor iş. Hamuru nasıl kapatacağını, yoğurdun kıvamını nasıl ayarlayacağını, ne zaman sudan çıkaracağını öğrenmen gerekiyor.
Deniz yeniden hamurun başına geçti. Bu kez yoğurtlu içi yerleştirip hamuru üçgen biçiminde kapattı. Sonra hazırladıklarını kaynayan suya bıraktılar. Bir süre sonra peruhi tabaklara alındı ve üzerine eritilmiş tereyağı gezdirildi.
İlk lokmasını ağzına götürdüğünde yoğurdun hafif ekşimsi tadı, nanenin kokusu ve tereyağının sıcaklığı birbirini tamamladı.
- Şimdi anladım, dedi. - Peruhi yalnızca mantıya benzeyen bir yemek değil. Kendi karakteri var.
Emine Hanım gülümsedi.
- İşte bu yüzden insan önce dinlemeli, sonra karar vermeli.
Bu sahnenin bana düşündürdüğü önemli bir mesele var: Geleneksel yemekler hakkında konuşurken bildiğimizi sandığımız şeylerle gerçekten araştırdığımız şeyleri birbirinden ayırmak gerekiyor. Peruhi hakkında akademik bir çalışma hazırlayan İrfan Yurt ve Beril Bayraklı da Safranbolu'nun tarihî çarşı bölgesindeki sekiz işletmeyle görüşerek yemeğin hazırlanışını, sunumunu, çeşitlerini ve kültürel aktarımını incelemiştir. Çalışma, peruhi tarifinin daha açık biçimde tanımlanmasına ve gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
Araştırmanın kendisi de bize bir şeyi hatırlatıyor: Bir lezzetin geleceğe taşınması için yalnızca onu seviyor olmak yetmez; özelliklerini doğru kaydetmek ve başkalarına doğru aktarmak da gerekir.
6. BÖLÜM: BİR SOFRA, BİR ŞEHİR VE TOPLUMSAL HAFIZA
Öğleden sonra lokantaya birkaç kişi daha geldi. Bunlardan biri, emekli öğretmen Nermin Hanım'dı. Etkinlik hazırlığına yardım etmek için uğramıştı. Yanında üniversite öğrencisi olan torunu Ece de vardı.
Nermin Hanım, peruhi tabaklarını görünce çocukluğundan söz etmeye başladı. Büyüklerinin mutfakta hamur hazırladığı günleri, evdeki işlerin nasıl paylaşıldığını ve misafir geldiğinde sofranın nasıl genişletildiğini anlattı.
- Eskiden bazı yemekler için ailede herkesin bir görevi olurdu, dedi. - Ama bu, bütün ailelerde aynıydı demek değil. Kiminin evinde kadınlar hamur açar, erkekler alışverişi yapardı. Başka bir evde herkes birlikte çalışırdı. Her ailenin düzeni farklıydı.
Ece merakla sordu:
- Peki, bugün bu gelenek neden önemli?
Nermin Hanım bir süre düşündü.
- Çünkü bir yemek bazen insanın kendini ait hissetmesini sağlar. Şehir değiştirmiş olabilirsin, ailenden uzakta yaşayabilirsin. Ama çocukluğunda yediğin bir yemeğin kokusu sana nereden geldiğini hatırlatabilir.
Murat da konuşmaya katıldı.
- Fakat geçmişi korumak, geçmişteki bütün alışkanlıkları sorgulamadan sürdürmek anlamına gelmemeli. Bugün bir etkinlik düzenliyorsak görevleri adil paylaşmalıyız. Maliyetleri hesaplamalı, gıda güvenliğini sağlamalı ve bu işi üstlenen insanların emeğini görünür kılmalıyız.
Emine Hanım başını salladı.
- Kesinlikle. Bir geleneği yaşatmak için insanları yormak değil, onlara birlikte üretmenin sevincini yaşatmak gerekiyor.
Deniz, konuşmalarını dinlerken Safranbolu'nun tarihî evlerini düşündü. Bu evler yalnızca güzel cepheleri, ahşap işlemeleri ve cumbalarıyla değerli değildi. Aynı zamanda geçmişteki ailelerin gündelik yaşamını, mahremiyet anlayışını, misafirlik alışkanlıklarını ve çalışma düzenlerini anlamaya yardımcı olan tarihî izler taşıyordu.
Safranbolu'nun tarihî kent dokusu, yüzyıllar boyunca değişen toplumsal ve ekonomik koşulların izlerini barındırır. Kentin 17. ve 18. yüzyıllarda biçimlenen mimari yapısı, geleneksel şehir yaşamının önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir. Safranbolu'nun 1994 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınması da bu tarihî mirasın uluslararası düzeyde tanınmasının önemli göstergelerindendir.
Ancak kültürel miras yalnızca taş binalardan ve ahşap yapılardan oluşmaz. Bir şehrin hafızası, o yapılarda yaşayan insanların ürettiği yemeklerde, kullandığı kelimelerde, anlattığı hikâyelerde ve birbirleriyle kurduğu ilişkilerde de saklıdır.
Peruhi bu açıdan küçük ama anlamlı bir örnektir. Hamurun hazırlanması, yoğurdun karıştırılması, tabağın servis edilmesi ve tarifin bir başkasına öğretilmesi, farklı kuşakların aynı kültürel birikime katılmasını sağlar.
- Hadi bakalım, şimdi sen de dene.
Deniz önlüğünü taktı. Önüne un serpilmiş bir tahta konuldu. Hamur açmayı çocukken babaannesinin yanında birkaç kez denemişti ama yıllardır eline oklava almamıştı.
İlk hamur parçasını gereğinden kalın açtı. İkinci parçayı ise fazla inceltti. Emine Hanım gülerek müdahale etti.
- Yemek yapmak bazen yazı yazmaya benzer. İlk cümlede her şeyi anlatmaya kalkarsan metin ağırlaşır. Hamuru da ne çok kalın ne çok ince bırakacaksın.
Murat uzaktan seslendi:
- Bir de her parçanın yaklaşık aynı büyüklükte olması gerekiyor. Yoksa bazıları önce pişer, bazıları geride kalır.
- Bak, dedi Emine Hanım, - oğlumun hesabı burada işe yarıyor. Ama hamurun kıvamını yalnızca cetvelle ölçemezsin. Elinin ne söylediğini de dinleyeceksin.
Deniz bu kez dikkatini parmaklarının arasındaki hamura verdi. Unun kuru dokusu, hamurun esnekliği ve oklavanın tahtaya değdiğinde çıkardığı hafif ses, tarifin yazılı olmayan tarafını gösteriyordu.
Geleneksel mutfak bilgisinin önemli bir bölümü işte böyle aktarılır. Ölçüler yazılı tariflerde yer alabilir; fakat hamurun kıvamını anlamak, pişme süresini gözlemlemek, ateşi ayarlamak ve malzemenin değişimine uyum sağlamak çoğu zaman deneyimle öğrenilir. Bu bilgi yalnızca kadınların ya da yalnızca erkeklerin taşıdığı bir beceri değildir. Her kuşaktan insanın öğrenebileceği, paylaşabileceği bir birikimdir.
Safranbolu gibi tarihî dokusunu koruyan bir şehirde yemek yapmak, insanı geçmişin gündelik yaşamına yaklaştırır. Konakların mimarisi bize ailelerin nasıl yaşadığını düşündürürken mutfak gelenekleri de insanların nasıl beslendiğini, misafir ağırladığını ve emeği nasıl paylaştığını anlamamıza yardımcı olur.
Deniz, hamurun içine harcı yerleştirip kenarlarını kapatmaya çalıştı. İlk denemesi tam kapanmadı.
- Bu da açıldı, dedi.
- O zaman neden açıldığını bulacağız, diye cevap verdi Murat. - Harcı fazla koymuş olabilirsin ya da kenarları yeterince kapatmamışsındır. Önce sebebi bulalım.
Emine Hanım ise Deniz'in elini inceledi.
- Bir de acele etmiş olabilirsin. İnsan yeni bir şey öğrenirken hata yapmaktan korktuğunda hareketleri sertleşiyor. Biraz yavaşla.
Deniz yeniden denedi. Bu kez hamur düzgün kapandı.
İşte o an, peruhi yalnızca bir tarif olmaktan çıktı. Bir yanda sorunun nedenini araştırmak, diğer yanda öğrenen kişinin heyecanını anlamak vardı. İki yaklaşım aynı işi farklı yönlerden kolaylaştırıyordu.
Sizce aile büyüklerinden öğrendiğiniz bir beceride sizi en çok geliştiren şey neydi: Size yapılan açıklamalar mı, birlikte geçirilen zaman mı, yoksa hata yapıp yeniden denemek mi?
Yazma
5. BÖLÜM: PERUHİNİN ASIL SIRRI, YOĞURTLU İÇİNDE
Deniz, hamur işini bitirdiğinde Emine Hanım hazırladığı küçük hamur parçalarını tezgâhın üzerine dizdi. Ardından bir kâse süzme yoğurt getirdi. İçine ince kıyılmış nane ekleyerek karıştırmaya başladı.
Deniz şaşırdı.
- Ben peruhi denince mantı gibi kıymalı bir yemek bekliyordum. İçinde kıyma olmayacak mı?
Emine Hanım başını salladı.
- Safranbolu'nun geleneksel perohisi, bazı kaynaklarda perohi olarak da yazılır, yoğurtlu içiyle bilinir. Mantı hamurunu açarız, kareler keseriz, süzme yoğurtla naneyi karıştırıp içine koyarız. Sonra üçgen biçiminde kapatıp kaynar suda haşlarız. Üzerine de tereyağı dökeriz. Her evin kendine özgü küçük ayrıntıları olabilir ama bu yemeği tanımak istiyorsan önce yöredeki temel tarifi öğrenmelisin.
Deniz, defterindeki eski notu sildi. Daha önce öğrendiği genel mantı benzetmesinin, yemeğin asıl özelliğini gölgede bırakabileceğini fark etti.
Murat söze karıştı:
- Bir yemeği tanıtırken yanlış bilgi vermemek önemli. İnsanlar buraya peruhi yemeye geliyor. Onlara sıradan bir mantı sunarsak Safranbolu'nun kendine özgü lezzetini anlatmış olmayız.
Emine Hanım ise başka bir noktaya dikkat çekti.
- Bir de tarifin yalnızca malzemelerini saymakla bitmiyor iş. Hamuru nasıl kapatacağını, yoğurdun kıvamını nasıl ayarlayacağını, ne zaman sudan çıkaracağını öğrenmen gerekiyor.
Deniz yeniden hamurun başına geçti. Bu kez yoğurtlu içi yerleştirip hamuru üçgen biçiminde kapattı. Sonra hazırladıklarını kaynayan suya bıraktılar. Bir süre sonra peruhi tabaklara alındı ve üzerine eritilmiş tereyağı gezdirildi.
İlk lokmasını ağzına götürdüğünde yoğurdun hafif ekşimsi tadı, nanenin kokusu ve tereyağının sıcaklığı birbirini tamamladı.
- Şimdi anladım, dedi. - Peruhi yalnızca mantıya benzeyen bir yemek değil. Kendi karakteri var.
Emine Hanım gülümsedi.
- İşte bu yüzden insan önce dinlemeli, sonra karar vermeli.
Bu sahnenin bana düşündürdüğü önemli bir mesele var: Geleneksel yemekler hakkında konuşurken bildiğimizi sandığımız şeylerle gerçekten araştırdığımız şeyleri birbirinden ayırmak gerekiyor. Peruhi hakkında akademik bir çalışma hazırlayan İrfan Yurt ve Beril Bayraklı da Safranbolu'nun tarihî çarşı bölgesindeki sekiz işletmeyle görüşerek yemeğin hazırlanışını, sunumunu, çeşitlerini ve kültürel aktarımını incelemiştir. Çalışma, peruhi tarifinin daha açık biçimde tanımlanmasına ve gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
Araştırmanın kendisi de bize bir şeyi hatırlatıyor: Bir lezzetin geleceğe taşınması için yalnızca onu seviyor olmak yetmez; özelliklerini doğru kaydetmek ve başkalarına doğru aktarmak da gerekir.
6. BÖLÜM: BİR SOFRA, BİR ŞEHİR VE TOPLUMSAL HAFIZA
Öğleden sonra lokantaya birkaç kişi daha geldi. Bunlardan biri, emekli öğretmen Nermin Hanım'dı. Etkinlik hazırlığına yardım etmek için uğramıştı. Yanında üniversite öğrencisi olan torunu Ece de vardı.
Nermin Hanım, peruhi tabaklarını görünce çocukluğundan söz etmeye başladı. Büyüklerinin mutfakta hamur hazırladığı günleri, evdeki işlerin nasıl paylaşıldığını ve misafir geldiğinde sofranın nasıl genişletildiğini anlattı.
- Eskiden bazı yemekler için ailede herkesin bir görevi olurdu, dedi. - Ama bu, bütün ailelerde aynıydı demek değil. Kiminin evinde kadınlar hamur açar, erkekler alışverişi yapardı. Başka bir evde herkes birlikte çalışırdı. Her ailenin düzeni farklıydı.
Ece merakla sordu:
- Peki, bugün bu gelenek neden önemli?
Nermin Hanım bir süre düşündü.
- Çünkü bir yemek bazen insanın kendini ait hissetmesini sağlar. Şehir değiştirmiş olabilirsin, ailenden uzakta yaşayabilirsin. Ama çocukluğunda yediğin bir yemeğin kokusu sana nereden geldiğini hatırlatabilir.
Murat da konuşmaya katıldı.
- Fakat geçmişi korumak, geçmişteki bütün alışkanlıkları sorgulamadan sürdürmek anlamına gelmemeli. Bugün bir etkinlik düzenliyorsak görevleri adil paylaşmalıyız. Maliyetleri hesaplamalı, gıda güvenliğini sağlamalı ve bu işi üstlenen insanların emeğini görünür kılmalıyız.
Emine Hanım başını salladı.
- Kesinlikle. Bir geleneği yaşatmak için insanları yormak değil, onlara birlikte üretmenin sevincini yaşatmak gerekiyor.
Deniz, konuşmalarını dinlerken Safranbolu'nun tarihî evlerini düşündü. Bu evler yalnızca güzel cepheleri, ahşap işlemeleri ve cumbalarıyla değerli değildi. Aynı zamanda geçmişteki ailelerin gündelik yaşamını, mahremiyet anlayışını, misafirlik alışkanlıklarını ve çalışma düzenlerini anlamaya yardımcı olan tarihî izler taşıyordu.
Safranbolu'nun tarihî kent dokusu, yüzyıllar boyunca değişen toplumsal ve ekonomik koşulların izlerini barındırır. Kentin 17. ve 18. yüzyıllarda biçimlenen mimari yapısı, geleneksel şehir yaşamının önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir. Safranbolu'nun 1994 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınması da bu tarihî mirasın uluslararası düzeyde tanınmasının önemli göstergelerindendir.
Ancak kültürel miras yalnızca taş binalardan ve ahşap yapılardan oluşmaz. Bir şehrin hafızası, o yapılarda yaşayan insanların ürettiği yemeklerde, kullandığı kelimelerde, anlattığı hikâyelerde ve birbirleriyle kurduğu ilişkilerde de saklıdır.
Peruhi bu açıdan küçük ama anlamlı bir örnektir. Hamurun hazırlanması, yoğurdun karıştırılması, tabağın servis edilmesi ve tarifin bir başkasına öğretilmesi, farklı kuşakların aynı kültürel birikime katılmasını sağlar.